Poblenou, de voormalige arbeiderswijk van Barcelona, is vandaag in volle transitie naar een buurt die plaats biedt aan start-ups, educatie en creatieve industrieën. In deze wijk bevindt zich een hoekgebouw uit 1920 dat ooit dienst deed als sociaal-cultureel centrum van een voormalige arbeiderscoöperatie. In 2011 kreeg architectenbureau Flores & Prats de opdracht van het Obrador Internacional de Dramaturgia om hier een theater en dramacentrum te creëren met leslokalen, repetitieruimtes en een publiek café. Er kwam geen nieuw gebouw, er werd wel hergebruikt, verplaatst, weggehaald en opgeknapt. Het architectenduo nam de erfenis van de voormalige Cooperativa Pau i Justícia ter harte en ging aan de slag met het gebouw, voortbouwend op wat al aanwezig is, zonder te vervallen in nostalgie of stilstand.

De erfenis

Aangezien het 20ste-eeuwse gebouw niet beschermd is, waren de architecten niet verplicht het te restaureren en was sloop en heropbouw een reële optie. Juist doordat deze context hen niet aan strikte regelgeving bond, kregen zij de vrijheid om op een vindingrijke manier om te gaan met alles wat het historische gebouw te bieden had.

Gedreven door emotie benaderen zij het gebouw als een palimpsest: een metafoor ontleend aan het manuscript waarin oorspronkelijke teksten werden weggekrabd om te hergebruiken voor een nieuwe tekst. Binnen de architectuur verwijst het palimpsest naar een gebouw dat door de tijd heen is aangepast, waarbij oude en nieuwe lagen naast en door elkaar bestaan. 

Bij Sala Beckett wordt elke ruimte en elk materiaal – beschadigd of intact – gelezen als een fragment van een gelaagde geschiedenis. Wat anderen als puin beschouwen, erkennen zij als drager van betekenis, verbonden aan een beladen twintigste-eeuws verleden waarin de Catalaanse identiteit werd onderdrukt. Een zorgvuldige omgang met de gevonden materialen resulteerde in een architectonische kwaliteit en authenticiteit die met nieuwe materialen onmogelijk te evenaren is.

Verplaatsen, weghalen en opknappen

De aanwezige materialen en bouwelementen vormden het fundament van het ontwerp. De architecten maakten een zorgvuldige inventarisatie van alles wat in het gebouw aanwezig was: deuren, ramen, gekleurd glas, tegels, deurklinken, plafondrozetten, lampen enzovoort. Door al deze elementen op dezelfde schaal te tekenen en te documenteren, brachten ze orde in de chaos. Hun bedoeling was niet om het gebouw te restaureren, maar om elk aanwezig element met aandacht te behandelen en een geschikte plaats te geven binnen het nieuwe geheel.

Tijdens het ontwerpproces konden de toekomstige gebruikers het gebouw, na enkele minimale ingrepen, al in gebruik nemen. Zo ontdekten zij  binnen de bestaande structuur hun noden, en groeide hun fascinatie voor het gebouw. Net als de architecten pleitten zij ervoor om zorgvuldig om te gaan met alles wat het gebouw hen biedt.

Om de werking van Sala Beckett in het gebouw te integreren, werd het grootste deel van het budget ingezet voor structurele, akoestische en klimatologische verbeteringen. De structuur en circulatie werden verhelderd door het selectief weghalen en openen van bepaalde delen van het gebouw. Grootschalige structurele aanpassingen bleven echter achterwege: de royale ruimtes bleken zich uitstekend te lenen voor repetitieruimtes en theaterzalen.

De inkomhal vat de ontwerpstrategie van Flores & Prats treffend samen. Door het verwijderen van bestaande trappen en een tussenvloer, en het toevoegen van een nieuwe trap, ontstond een ruimte waarin licht, geluid en blikken vrij kunnen circuleren. Uitsparingen in wanden en plafonds verwijzen daarbij subtiel naar de ruïneuze toestand waarin het gebouw zich bevond.

Oude vloertegels werden – afhankelijk van hun aantal – verdeeld over de verschillende ruimtes, terwijl plafondrozetten werden hergebruikt als wandobjecten. Ingrepen zoals extra doorzichten langs hergebruikte deur- en raamlijsten zijn zorgvuldig ontworpen en spreken dezelfde taal, zonder de historische stijl te imiteren. 

De muren werden niet opnieuw bepleisterd, maar slechts plaatselijk aangevuld met zorgvuldig gekozen accentkleuren. Deze kleuren zijn gebaseerd op de resterende muurafwerkingen die na al die jaren zichtbaar waren gebleven en vormen zo een expliciete verbinding tussen het oorspronkelijke en het nieuwe ontwerp.

Hoewel hergebruik vaak wordt gemotiveerd vanuit ecologische noodzaak, toont Sala Beckett dat het meer kan zijn dan een technische of duurzame keuze. Het is ook een culturele houding, gestoeld op zorg voor materialen en aandacht voor identiteit.

Het ontwerp van Flores & Prats negeert de levensloop van het gebouw niet: sporen van intensief gebruik, langdurige leegstand en herontdekking blijven zichtbaar en vormen samen één gelaagd geheel. Een benadering die experiment en creativiteit stimuleert en tot de verbeelding van haar gebruikers spreekt. Bovendien sluit de nieuwe invulling – met een leerschool voor theater en drama, evenementen en een publiek restaurant – nauw aan bij de historische wortels van het gebouw als sociaal-culturele ontmoetingsplek voor arbeiders en hun gezinnen.

Sala Beckett, Barcelona

Adres Pere IV 228, Poble Nou, Barcelona (ESP)
Architect Flores & Prats
Bouwheer Institut de Cultura de Barcelona + Fundació Sala Beckett
Programma Internationaal Dramacentrum met twee zalen, leslokalen, kantoren, kleedkamers en een publiek bar-restaurant
Oplevering 2016

Beelden © Architectuurwijzer