Begin september organiseerden Architectuurwijzer en erts een summerschool rond de centrale vraag: “Wat als we in Nijlen geen nieuwe woningen bouwen, maar toch bijkomende woningen creëren door bestaande woningen opnieuw in te delen?” Dan vind je makkelijk het aantal woningen dat de gemeente tegen 2040 nodig heeft, zo blijkt uit de resultaten van onze summerschool.

Casusgemeente Nijlen is een gemeente in de rand van Antwerpen en Lier. De mobiscore in Nijlen varieert van 8 in het centrum van Nijlen en deelgemeente Kessel tot 5 in de rand van de gemeente. De knooppuntwaarde is er relatief hoog dankzij de bereikbaarheid per spoor en de voorzieningen. Kortom, Nijlen is een gemeente waar verdichting verantwoord en gewenst is. Uit de Woonscan Nijlen (Provincie Antwerpen, 2023) blijkt dat er tegen 2040 450 huishoudens bijkomen, bijna uitsluitend één- en tweepersoonshuishoudens met vooral 65- en 80-plussers. Hoeveel van deze huishoudens kunnen we huisvesten binnen de bestaande woningvoorraad? Uit de leegstandscijfers van Nijlen blijkt dat in leegstaande woningen niet de grootste oplossing ligt. Kunnen we dan misschien grote, vandaag onderbenutte woningen splitsen?

In Nijlen kozen we vier wijken uit op basis van een aantal parameters: (1) de wijk moet goed gelegen zijn dichtbij de kern, voorzieningen en het station, (2) de wijk heeft vandaag of in de nabije toekomst een renovatienood en (3) de wijk heeft woningen die ‘typisch’ zijn voor Vlaanderen en vaak voorkomen. We kozen een goed gelegen verkavelingswijk, de tuinwijk, een wijk met grote gezinswoningen en een reeks verspreide, goed gelegen halfopen woningen. In deze vier wijken kozen we vervolgens acht grote open of halfopen woningen met veel potentieel om te gaan splitsen.

Op woensdag gingen we naar Stadsform, waar we werden geïnspireerd door het verhaal van architect en onderzoeker Sanne van Manen, oprichter van Platform Woonopgave uit Nederland. Vanuit haar onderzoek pleit zij voor een fundamentele verschuiving: niet alleen méér bouwen, maar vooral slimmer omgaan met wat er al is. Door woningen te delen, te splitsen, op te toppen of leegstaande gebouwen een nieuwe woonfunctie te geven, kunnen we een belangrijk deel van de toekomstige woonvraag opvangen én tegelijk werken aan betaalbare, duurzame en leefbare buurten.

Er werd geschetst, gepuzzeld, gezocht én gevonden. We focusten op woningen voor één of twee personen, senioren met een beginnende zorgvraag en splitsten grote woningen in wooneenheden die zijn aangepast aan die krimpende huishoudenssamenstellingen. We ontwierpen een waaier van woningtypes: van één studio extra in een bestaande woning en woningen met één of twee slaapkamers tot het volledig verticaal splitsen van een grote vrijstaande woning in twee halfopen gezinswoningen met eigen tuin. De klemtoon lag deze week op het ontwerpend onderzoek op schaal van de woning om de potentie van het woningsplitsen te verbeelden. Economische en bouwtechnische zaken, zoals akoestiek en brandveiligheid, werden niet uitdrukkelijk meegenomen, maar worden in het verdiepend onderzoek binnen het project Unlock the Housing en in andere onderzoeken, zoals SplitKit, verder onder de loep genomen.

Op vrijdag presenteerden we de resultaten aan het lokaal bestuur en dienst Ruimte van gemeente Nijlen. Ook de Dorpsmakerij van Nijlen was erbij, waarin de GECORO en andere betrokken burgers geëngageerd zijn. Er volgde een geanimeerd gesprek over de (koppel)kansen van het woningsplitsen: senioren kunnen in hun vertrouwde wijk en zelfs woning blijven wonen, minder eenzaamheid en meer nabuurschap, keren van de leegloop in oudere verkavelingswijken, splitsen als hefboom voor energetische renovatie, geen beeldbepalende verandering aan de wijk, … En uiteraard zijn er ook administratieve, juridische, economische en (mobiliteits)technische drempels. In het project Unlock the Housing Stock brengen we die drempels de komende weken verder in kaart. Het ontwerpend onderzoek van de summerschool bewijst alvast dat woningsplitsen in Vlaanderen een waardige aanvulling kan zijn op andere verdichtingsstrategieën.

Wat leren we uit deze summerschool?

• We kunnen makkelijk 1 woning toevoegen aan 1 bestaande woning.
• In plaats van 45 nieuwe appartementsblokken met 10 units in Nijlen, kunnen dus 450 enthousiaste woningeigenaars hun bestaande woning splitsen. Dit is het splitsen van slechts 4% van de bestaande woningvoorraad van Nijlen om de bevolkingsgroei tot 2040 op te vangen!
• Bestaande structuur kan vaak volledig behouden blijven, met minimale aanpassingen zoals extra wand, raam en deur.
• Liefst geen grote structurele werken om woningen op later moment terug tot één geheel te maken.
• Hoe breder de woning, hoe meer garages, hoe makkelijker om bijkomende voordeuren te plaatsen.
• De woonkwaliteit blijft behouden, met voldoende aandacht voor privacy van elke bewoner.
• Splitsen kan zowel verticaal als horizontaal.

Dank aan alle deelnemers van de summerschool: Kaat, Emma, Emilia, Lotte, Stijn, Aurélie, Lars en Michelle!

Unlock the Housing Stock is een gezamenlijk project met Architectuurwijzer, erts, Bond Beter Leefmilieu en LabLand, gefinancierd door de Allianz Foundation. De resultaten van de summerschool worden verwerkt in het eindrapport van het project. Lees meer op deze projectpagina.